Phụ Lục II B

Bảng Thuật Ngữ Đối Chiếu Dùng Trong

Bộ Quy Tắc Biên Mục Anh-Mỹ Rút Gọn, 1988

The Concise AACR2 / của Michael Gorman,

Lâm Vĩnh-Thế & Phạm Thị Lệ-Hương dịch

Lời Minh Xác Của Các Dịch Giả Bộ Quy Tắc Biên Mục Anh-Mỹ Rút Gọn, 1988

Vì hiện nay chưa có sự thống nhất về thuật ngữ thư viện học giữa những người trong và ngoài nước, chúng tôi quyết định làm thêm Phụ Lục IIB này để đối chiếu thuật ngữ dùng trong Bản dịch và thuật ngữ hiện đang được sử dụng trong nước. Lời minh xác sau đây của chúng tôi cũng như chính Phụ Lục sẽ giúp bạn đọc hiểu rõ hơn lý do về việc sử dụng thuật ngữ trong Bản dịch này của chúng tôi.

Trong khi phiên dịch tài liệu này, chúng tôi phải tôn trọng nguyên tắc của công tác phiên dịch (translation) từ tiếng Anh sang tiếng Việt, tức là dịch từng từ một (word-by-word), và không thể làm việc phóng tác (adaptation) tức là thêm vào bản dịch những gì không có trong nguyên bản tiếng Anh. Chúng tôi đã hết sức cố gắng nhằm tạo ra sự nhất quán (consistency) cho toàn bộ bản dịch bằng cách luôn luôn sử dụng những từ được chúng tôi coi là từ chuẩn, tuyệt đối tránh chuyện khi dùng từ này, khi dùng từ khác cho cùng một từ hay cụm từ tiếng Anh.  Ngoài ra chúng tôi cũng cần phải theo một khuôn mẫu đồng nhất (pattern) trong ngữ cảnh của các từ tiếng Anh cũng tương đương với lối dùng trong lúc dịch sang tiếng Việt, thí dụ như từ Publications, chỉ những tài liệu được in trên giấy hay bằng phương tiện điện tử trực tuyến được dịch là Ấn phẩm, thì Microform (bao gồm microfilm, microfiche, microopque),  chỉ những tài liệu được thu nhỏ lại mà mắt thường chỉ có thể đọc được vớI máy móc trợ giúp thì được dịch là Vi phẩm. Xin lưu ý quý độc giả là vài từ thông dụng được nhắc đi nhắc lại nhiều trong toàn văn của bản dịch và nó được dùng để chỉ hai khái niệm khác nhau trong công tác biên mục mô tả. Đó là: Bản mô tả (Entry), Một/Sự mô tả (A description)  và Tiêu đề (Heading).

• Bản mô tả (Entry) = Một biểu ghi của một tác phẩm trong mục lục thư viện. Nó được dùng để chỉ toàn bộ thông tin trong một thẻ (phiếu) mục lục. Xin xem mẫu thẻ ghi dưới đây.
• Một (Sự) mô tả (a description) = Tả cái gì ra bằng lời.
• Tiêu đề (Heading) = Một tên gọi, một từ, hay một nhóm từ, được đặt ngay tại phần đầu của một bản mô tả mục lục để cung cấp một điểm truy dụng của thư mục. Nó dùng để chỉ phần thông tin dùng làm điểm truy dụng cho thẻ (phiếu) mục lục.

Mẫu thẻ của bản mô tả chính dành cho tác giả với tiêu đề là tên tác giả chính: Gorman, Michael

          

 

Xin xem thêm bộ thẻ mẫu đầy đủ về các Bản mô tả chính và phụ của sách này nơi trang 263-269.

 

TheoTừ điển Từ và Ngữ Việt Nam / Nguyễn Lân. TP Hồ Chí Minh: Nhà XB TP Hồ Chí Minh, 2000, tác giả Nguyễn Lân đã ghi trong Đôi Lời Tâm Sự Thay Lời Tựa như sau:

"Gần đây tôi nhận thấy trong sách báo và cả trên đài tiếng nói Việt-nam, đồng bào dùng sai nhiều từ, nhất là những từ Hán Việt. Thí dụ người ta nói và viết cấu kết thay cho câu kết, mãi dâm thay cho mại dâm, mãn tính thay cho mạn tính, yếu điểm thay cho điểm yếu hay nhược điểm (tuy yếu điểm lại là điểm quan trọng), vãn cảnh Chùa Hương thay cho vãng cảnh Chùa Hương, vô hình chung thay cho vô hình trung, huyên thuyên thay cho huyên thiên, vân vân... Mặt khác trong các sách báo lỗi chính tả tràn lan, rất ảnh hưởng tới sự trong sáng của tiếng Việt."

Trong khi dịch cuốn ALA Từ Điển Giải Nghĩa Thư Viện Học Và Tin Học Anh-Việt, và trong việc dịch cuốn Bộ Quy Tắc Biên Mục Rút Gọn này, chúng tôi đã dùng một số từ Hán-Việt (HV) vì không tìm ra được từ ngữ ngắn và gọn tương đương thích hợp hoàn toàn bằng tiếng Việt. Chúng tôi cũng ý thức rằng tiếng Việt cũng thay đổi tùy theo địa phương, ngoài ra có nhiều từ đã được Việt hoá và ghi sâu vào trong cách dùng của chúng ta, nên chúng ta tưởng đó là tiếng Việt thuần túy, nhưng đó lại là Hán-Việt và có khi nó lại được dùng sai trong ngữ cảnh của ngành Thư viện học. Vì thế cũng tùy theo ngữ cảnh của từng câu văn mà chúng ta có thể áp dụng các từ Hán Việt cho thích hợp được với ngành Thư viện học, Thông tin học và Điện toán học áp dụng vào Thư viện học. Xin đơn cử vài thí dụ:

1) Acquisitions/Acquire = Thủ (hay Thụ) đắc (HV) = Thụ/thủ: Nhận lấy; Đắc: Có được. Công tác thủ đắc (acquisitions) bao gồm các việc mua sắm, trao đổi, nhận tặng, v.v.. tài liệu cho thư viện. Trong nước dùng từ Bổ sung (HV): Bổ: Vá lại; Bù vào; Sung: Đầy đủ. Công tác bổ sung tức là bù vào chỗ thiếu cho đầy đủ. Trong ngữ cảnh của ngành thư viện học, cụm từ Thủ đắc bao gồm nghĩa rộng hơn cụm từ Bổ sung. Thí dụ: Thư viện chỉ có tập 1 và 3 của bộ La Sơn Yên Hồ Hoàng Xuân Hãn, thì cần bổ sung tập 2 cho trọn bộ. Bổ sung chỉ có thể dùng để chỉ hành động nhận thêm tài liệu vào sưu tập đã có sẵn của thư viện cho đầy đủ hơn, nó không thể dùng để chỉ cả việc phế thải (hay loại trừ = weeding) các tài liệu thư viện lỗi thời (outdated), bị hư hại không thể dùng và cũng không thể thay thế được nữa.

2) Menu = Thực đơn  (HV) =  trong ngành ẩm thực (hay ngành ăn uống ở nhà hàng) = Thực: Ăn; Đơn: Giấy tờ, (để ghi danh mục các món ăn để khách hàng chọn lựa). Nếu cùng một từ Menu trong ngành Điện toán học [trong nước gọi là Tin Học] thì không thể dịch là Thực đơn được vì trong máy điện toán [máy tính] có cái gì ăn được để gọi là Thực đơn? [Từ Điển Điện Tử & Tin Học Anh-Việt / Nguyễn Văn Bảy. Hà Nội : NXB Khoa Học và Kỹ Thuật, 1994, tr.218]  vì thế trong ngữ cảnh của ngành Thư viện học, Điện toán học áp dụng vào Thư viện học, chúng tôi dịch từ Menu là Lệnh đơn, hay Đơn chọn lựa. Thí dụ: Bấm nút chuột (mouse) vào "Lệnh đơn chính" (Menu) để có "Lệnh đơn kéo xuống" (Pull down menu) và ra lệnh "In bài" (Print) viết từ hồ sơ điện toán [tệp máy tính] có trong máy điện toán của bạn.

3) Indexing/Index = Làm chỉ mục hay Làm dẫn mục/Sách Dẫn mục (hay Sách Chỉ mục, hay Bảng dẫn mục/chỉ mục [ở cuối sách])  =Trong nước có nơi dùng cụm từ Đánh chỉ số/Chỉ số/Bảng tra [ở cuối sách] [ "Bàn Về Tiêu Đề Đề Mục hay Đề Mục Chủ Đề (Subject Headings) Dùng Cho Các Thư Viện"/ Tạ Thị Thịnh Bản Tin Đien Tử 12/2000 - Câu Lạc Bộ Thư Viện TP Hồ Chí Minh. Ấn bản điện tử trực tuyến. (http://www.hcmuns.edu.vn/GLIB0001/clb/bt2000/tddemuc.htm) = [HV: Chỉ: trỏ; Số: Con số] Đây là một công tác làm các dẫn mục (cũng gọi làm chỉ mục= Indexing) tức là cung cấp các tiêu đề đề mục (subject headings, ở trong nước tùy địa phương có nơi gọi là "đề mục chủ đề"), hay những tiết mục quan trọng cho những bài báo, hay ở cuối của một cuốn sách, cần được phân tích để độc giả tra cứu nhanh chóng đến đề tài muốn nghiên cứu được đăng rải rác trên nhiều loại ấn phẩm liên tục, hoặc ấn phẩm định kì, hoặc trong toàn văn của cuốn sách (xuất bản ở Âu Mỹ). Cụm từ Chỉ số/Đánh chỉ số ở đây chỉ có thể thích hợp trong ngành Thống kê học, thí dụ Chỉ số giá tiêu thụ = Consumer's price Index, (Chỉ số (index number) có nghĩa là ‘’một con số dùng để chỉ những thay đổi của một biến số đã được quan sát trong một khoảng thời gian nào đó’’), như vậy đối với việc làm các dẫn mục (Indexing) cho những bài báo hay sách, ngoài số trang và số báo, ngày, tháng, năm ra có cái "số" gì để gọi là "chỉ số" cho thích hợp với những tiêu đề đề mục trong ngữ cảnh của các loại Sách Dẫn Mục này, để gọi việc làm này là "Đánh chỉ số?"

Thí dụ: Nếu dùng loại sách dẫn mục như Social Science Abstracts. H.W. Wilson Co., nếu làm việc truy tìm kết hợp dưới 2 tiêu đề đề mục "Clinton, Bill" và "Vietnam" chúng ta sẽ thấy có nhiều bài báo nói về chuyến thăm Việt Nam của Tổng thống Mỹ Bill Clinton. Xin trích dẫn một thí dụ từ Social Science Abstracts:

Tên tác giả bài báo [Author(s)]: Chanda, Nayan.

Nhan đề bài báo [Title]: Blowing hot and cold. Clinton's visit to Vietnam

Nguồn liệu (Tên, số báo và ngày xuất bản) [Source]: Far Eastern Economic Review, v. 163 no. 48 (Nov. 30 2000)

Tiêu đề đề mục [Subject (s)] :

Tiêu đề đề mục là tên cá nhân [Named Person]:

Clinton, Bill, 1946- -- Visit to Vietnam, 2000.

Tiêu đề đề mục địa dư [Geographic [subjects]]:

United States -- Foreign relations -- Vietnam.

Vietnam -- Foreign relations -- United States.

Qua những cuộc trao đổi thư từ, tài liệu với các đồng nghiệp trong nước, vì nhận thấy có những khác biệt trong cách dùng thuật ngữ của ngành Thư viện học, Thông Tin học và nhất là Điện toán học đang được áp dụng vào ngành Thư viện học giữa chúng tôi và một số đồng nghiệp trong nước, và cũng vì lý do phải tôn trọng nguyên tắc của công tác phiên dịch, nhất là cần phải có sự nhất quán trong việc sử dụng thuật ngữ chuyên ngành, nên chúng tôi xin làm thêm  Bảng Thuật Ngữ Đối Chiếu này, để quý độc giả tham khảo.

Vì thời giờ eo hẹp cũng như việc nghiên cứu tài liệu trong nước của chúng tôi có giới hạn, nên chúng tôi mới chỉ thu thập được một số thuật ngữ được giới hạn trong phạm vi của ngành biên mục trong thư viện học, được liệt kê trong Bảng Thuật Ngữ Đối Chiếu này. Chúng tôi xin tiếp tục bổ sung nhiều thuật ngữ hơn trong ấn bản điện tử trên trang nhà của LEAF-VN (http://www.leaf-vn.org).

Trong tương lai, chúng tôi hy vọng sẽ tiếp tục làm được một cuốn "Chỉ Nam cho việc áp dụng quy tắc biên mục Anh-Mỹ AACR2" với những thí dụ đầy đủ của mọi loại hình tài liệu xuất bản bằng tiếng Việt, để cho công tác tham khảo các tài liệu hỗ trợ cho công tác biên mục của các đồng nghiệp ở Việt Nam được dễ dàng hơn.

Ngoài ra, chúng tôi hy vọng trong tương lai ngành thư viện Việt Nam sẽ có một loại Từ điển thuật ngữ thư viện học, cũng như một Bảng Tiêu Đề Đề Mục thống nhất và khả dụng cho cả nước. Mong lắm thay!

Sau hết, chúng tôi xin cám ơn ông Phạm Thế Khang, Giám đốc Thư Viện Quôc Gia Việt Nam, Tiến sĩ Trần Huy Bích, cố Tiến sĩ Nguyễn Đình Hoà, ông Đỗ Thông Minh, bà Đào Hoàng Thuý, ông Nguyễn Minh Hiệp, ông Hà Thế Minh, ông Vũ Văn Sơn, và các đồng nghiệp tại Thư Viện Quốc Gia đã cung cấp một số tài liệu thuộc ngành Thư viện học, cũng như đóng góp ý kiến để chúng tôi tham khảo và dùng cho việc hiệu đính sách này.

Ngày 1-4-2001

Lâm Vĩnh-Thế (Saskatoon, SK, Canada)
Phạm Thị Lệ-Hương (Modesto, CA, U.S.A.)
LEAF-VN (Hội Hỗ Trợ Thư Viện Và Giáo Dục Việt Nam)
http://www.leaf-vn.org

Bảng Thuật Ngữ Đối Chiếu Dùng Trong Bộ Quy Tắc Biên Mục Anh-Mỹ Rút Gọn, 1988 - Consie AACR2 / của Michael Gorman, Lâm Vĩnh-Thế & Phạm Thị Lệ-Hương dịch
Các chữ viết tắt: HV= Hán-Việt; XT: Xem thêm; Thứ tự của danh mục tài liệu tham khảo: #1-13
Thuật Ngữ Của Bản Dịch  Bộ Quy Tắc Biên Mục Anh-Mỹ Rút Gọn [#1]	Thuật ngữ dùng Trong nước	Anh ngữ- CAACR2 / M. Gorman
A
Ấn bản / Lần xuất bản	Lần xuất bản [#4, tr. 113; #7 tr. 37]	Edition
Ấn bản / Lần xuất bản: của các tài liệu không xuất bản		Edition: unpublished items
Ấn bản / Lần xuất bản: của các tài liệu khác		Edition: other materials
Ấn bản: / Lần xuất bản: của nhu liệu điện toán		Edition: computer files
Ấn bản: / Lần xuất bản: của sách, v.v.		Edition: books, etc
Ấn bản lần hai/thứ nhì / Lần xuất bản thứ hai	Xuất bản lần thứ 2/Lần xuất bản thứ hai [#7, tr. 38]	Second edition
Ấn phẩm [xt: Vi phẩm]	Ấn phẩm [#7 tr. 10]; Xuất bản phẩm [#11, tr. 105]	Publications
Ấn phẩm định kì	Ấn phẩm định kì [#4, tr. 126, #7, tr.68; #11, tr. 98] Xuất bản phẩm định kì [#11, tr. 98]	Periodicals
Ấn phẩm liên tục	Ấn phẩm tiếp tục [#7, tr. 7, 64] / Xuất bản phẩm ra tiếp tục  [#4, tr. 127; #11, tr. 106] / Xuất bản phẩm nhiều kì [#4, tr. 126]	Serials
Ấn phẩm liên tục đã trọn bộ [ Quy tắc 3A 5]		Complete serials
Ấn phẩm liên tục mới [Quy tắc 3A8]	Xuất bản phẩm nhiều kì có nhan đề thay đổi [#4, tr. 129] / Báo thay đổi tên [#7, tr.  69]	New serials
Ấn phẩm tiếp tục [Quy tắc 28A]		Continuations [28A]
B
Bản in lại		Reprint (1)
Bản mô tả / Tiểu dẫn (dùng để chỉ toàn bộ thông tin trong một thẻ (phiếu) mục lục) [#1, tr.76 (2)] [xt: Tiêu đề; xt: Mô tả, một/sự]	Miêu tả / Mục từ [#8, tr. 544], Mô tả [#4, tr. 78] / Phần mô tả của ấn phẩm [#7, tr. 12]	Entry (2) [#1, tr.76 (2)] [xt: Heading; A description; Entry (1), #1, tr.76 (1)]
Bản mô tả chính / Tiểu dẫn chính [xt: Bàn mô tả phụ]	Mô tả chính [#4, tr. 79] [#7, tr. 12, 103-105]	Main entry [xt: Added entry]
Bản mô tả phân tích / Tiểu dẫn phân tích	Mô tả trích [#4, tr. 159;#7, tr. 75] / Mô tả phân tích [#4, tr. 159]	Analytical entry
Bản mô tả phụ / Tiểu dẫn phụ	Mô tả phụ [#4, tr. 79; #7, tr. 104]	Added entry
Bản mô tả phụ theo tên/nhan đề  / Tiểu dẫn phụ theo tên/nhan để	Tiêu đề dưới dạng kết hợp tên/nhan đề [#4, tr. 78]	Name/title added entry

 

Bảng dẫn mục/chỉ mục [ở cuối sách] [xt: Sách dẫn mục/Chỉ mục]	Bảng tra [#4, tr. 122] / Bảng chú dẫn [#6, tr. 188]	Index [in the end of the book]
Băng ghi hình xem Tài liệu ghi hình		Videorecording
Bậc chi tiết trong phần mô tả, Các [Quy tắc 0E]	Các mức mô tả thư mục [#4, tr. 103]	Levels of details in the description
Biên mục nguyên thủy, Làm		Original cataloging
Biệt danh xem Hỗn danh
Biểu đồ		Chart
Biểu hiệu vật chất của một tác phẩm		Item (2)
Bộ đặc khảo đa phần		Multipart item
Bộ tài liệu truyền thông đa dạng	Tư liệu đa phương tiện [#4, tr. 157]	Multimedia item xem Kit (1)
Bút hiệu	Bút danh	Pseudonym
C
Các thông tin vật chất khác[xt:: Vùng mô tả vật chất]		Other physical details
Chấm câu/ Dấu chấm câu [#6, tr.2069]	Dấu mô tả / Dấu ngăn cách quy ước [#7 tr. 76] / Dấu ngắt câu [#4, tr. 71]	Punctuation
Chấm câu trong phần mô tả, Dấu xem Dấu chấm câu trong phần mô tả		Punctuation of the description
Chuyên khảo xem Đặc khảo		Monographs
Chuyển sang mẫu tự (chữ cái) La-tinh	Chuyển tự latinh hóa [#4, tr. 107] / Phiên chuyển latinh hóa [#4, tr. 129]	Romanization
Chữ Braille / Chữ nổi	Chữ Bray [#8, tr. 180]	Braille
Chữ nổi / Chữ Braille		Braille
Cột đề tự (Minh xác về tên và quyền sở hữu báo)		Masthead
Cơ quan (Hội đoàn)	Tác giả tập thể [#4, tr. 75; [#7, tr. 15]	Corporate body
Cơ quan (Hội đoàn) liên hệ		Related body
Cơ quan (Hội đoàn) phụ thuộc		Subordinated body
D
Dẫn mục, Bảng / Bảng tra [ở cuối sách] xem Bảng dẫn mục		Index [in the end of the book]
Dẫn mục trích tự [xt: Sách dẫn mục]	Sách dẫn, Chỉ mục [#8, tr. 322]	Concordances
Dẫn mục, Sách  xem Sách dẫn mục [xt: Dẫn mục, Bảng (ở cuối sách)]		Index [to periodicals literature] [xt. Index in the end of the book]
Dẫn tố xem Phần mở đầu của tiêu đề		Entry element
Dấu chấm câu [#6, tr.2069] / Chấm câu [#9, tr.150]	Dấu ngăn cách quy định dùng trong mô tả [#7, tr. 9] / Dấu ngăn cách quy ước [#7, tr. 25]	Punctuation
Dấu chấm câu trong phần mô tả	Dấu ngăn cách quy định sử dụng trong mô tả [#7, tr. 9] / Dấu ngăn cách quy ước [#7 tr. 25]	Punctuation of the description
Dấu gạch chéo ( / );	Dấu vạch xiên ( / ) [#4, tr. 110] Dấu gạch chéo xuôi [#8, tr. 2072]; Gạch chéo [#7, tr. 9]	Diagonal slash; Back slash
Dấu ngoặc đơn ' ...'	Dấu trích dẫn đơn [dùng một phết] [#8, tr. 2069, 2071]	[Single] quotation marks
Dấu ngoặc kép "...."	Dấu ngoặc kép [#8, tr. 679; #7, tr. 1402] Dấu trích dẫn kép [dùng hai phết] [#7, tr. 2071]	[Double] quotation marks
Dấu ngoặc tròn (...)	Dấu ngoặc đơn [#4, tr. 121 ; #7, tr. 9; #8, tr. 2071];	Parentheses
Dấu ngoặc vuông [...]	Dấu ngoặc vuông [#7, tr. 9]	Square brackets
Đ
Đặc khảo / Chuyên khảo	Chuyên khảo [#4, tr. 107]	Monographs
Địa cầu / Quả cầu	Quả địa cầu [#4, tr. 139]	Globe
Địa danh [Quy tắc 44-47]	Tên địa lí [#7, tr. 16]	Geographic names
Điểm truy dụng (HV:Truy:tìm xét; Dụng: dùng)	Điểm truy cập (HV:Truy: tìm xét; Cập: đạt được) / Điểm truy nhập [#4, tr.  69]	Access point
Điện toán học (ngành)	Tin học (ngành)	Computer science / Informatics
Định danh của số ấn hành đầu tiên	Số thứ tự của số (tập) đầu [- số thứ tự của số (tập) cuối] [#4, tr. 130-131]	Designation of the first issue
Định danh hồ sơ [điện toán]	Chỉ định tệp [#7 tr. 97]	Files designation
Định danh tài liệu chuyên biệt		Specific material designation
Định danh tài liệu tổng quát	Chỉ định chung về loại tư liệu [#4, tr. 149] / Từ chỉ loại hình tài liệu [#7, tr. 98]	Genreral material designation [GMD]
Đoạn phim miếng		Filmslip
Đồng tác giả (Tác giả hợp biên) [xt:Trách nhiệm chung]		Joint author
G
Ghi chú [#7,tr.1141]	Phụ chú [#4, tr. 71; #7, tr. 51]	Notes
Giám đốc biên tập xem Soạn giả		Editor
Giấy trong suốt		Transparency
H
Hình ảnh		Picture
Họ kép	Họ kép [#4, tr. 96]	Compound surname
Hồ sơ điện toán