Veà caáu truùc cuûa Tieâu ñeà Ñeà muïc

VPS Helv

Ve cau truc TDDM...VPS

Tieu de de muc...VNI

Ve cau truc TDDM ...PDF

Chi dan chuyen tai

VEÀ CAÁU TRUÙC CUÛA TIEÂU ÑEÀ ÑEÀ MUÏC
(SUBJECT HEADINGS)

NGUYEÃN CÖÛU SAØ,BA.,
Nguyeân Caùn boä Thö vieän ÑH Khoa hoïc Hueá

Ta ñaõ bieát tieâu ñeà ñeà muïc (subject heading) laø töø hay nhoùm töø ghi ôû doøng ñaàu theû thö muïc trong muïc luïc ñeà muïc cuûa thö vieän, dieãn taû ngaén goïn noäi dung tö lieäu ñeå giôùi thieäu vôùi ñoäc giaû. Nhö theá döôùi moãi tieâu ñeà ñeà muïc taäp hôïp taát caû caùc tö lieäu coù cuøng noäi dung ñeà taøi ñoù ñeå ñoäc giaû tìm tö lieäu theo chuyeân ñeà. Heä thoáng tieâu ñeà ñeà muïc vì theá laø moät coâng cuï tham khaûo quan troïng vaø höõu hieäu. Khaûo saùt caùc heä thoáng tieâu ñeà ñeà muïc hoaøn chænh (nhö cuûa Thö vieän Quoác hoäi Myõ, cuûa Sears) ta thaáy caùc daïng caáu truùc sau ñaây: Danh töø, Tính töø vôùi danh töø, Nhoùm töø vaø caâu, Tieâu ñeà ñeà muïc taäp hôïp, Tieâu ñeà ñeà muïc coù tieåu phaân muïc.

Danh töø
Ñaây laø hình thöùc ñôn giaûn vaø lyù töôûng nhaát vì noù vöøa ñôn giaûn vöøa deã hieåu. Thí duï: NOÂNG NGHIEÄP, GIAÙO DUÏC, NGHEÄ THUAÄT, ÑIEÄN TÖÛ, CAÙ, HOA, CHIM... Danh töø thöôøng ñöôïc môû ñaàu baèng moät soá töø nhö: söï, tính, caùi, con ... Trong tieâu ñeà ñeà muïc ngöôøi ta löôïc boû chuùng, tuy nhieân trong Vieät ngöõ coù nhieàu tröôøng hôïp khoâng theå boû caùc töø naøy vì seõ laøm leäch nghóa neáu boû. Thí duï caùc töø: SÖÏ SOÁNG, CHAÁT RAÉN, ÑOÄ SAÂU...

    Ñoái vôùi caùc töø ñoàng nghóa vaø caùc töø töông ñöông ngöôøi ta chæ choïn moät ñeå söû duïng trong heä thoáng vaø söû duïng caùc hình thöùc tham chieáu cho caùc töø khaùc ñeå ñöa veà tieâu ñeà ñeà muïc ñöôïc choïn.
Thí duï:     SINH CAÛNH HOÏC xem SINH THAÙI HOÏC
              SINH MOÂI HOÏC xem SINH THAÙI HOÏC ...

    Ñoái vôùi caùc töø ñoàng aâm ngöôøi ta duøng caùc töø khaùc trong ngoaëc ñôn ñính keøm ñeå xaùc ñònh noäi dung.
Thí duï:     TÖÔNG ÑOÁI, THUYEÁT (VAÄT LYÙ HOÏC)
               TÖÔNG ÑOÁI, THUYEÁT (TRIEÁT HOÏC)

    Caùc ñòa danh, teân quoác gia daân toäc cuõng laø tieâu ñeà ñeà muïc chính vaø thöôøng coù tieåu phaân muïc:
Thí duï:     HUEÁ -- MIEÂU TAÛ VAØ DU LÒCH
              MATXCÔVA -- DAÂN SOÁ
              VIEÄT NAM -- THÖ TÒCH

    Teân ngöôøi cuõng coù theå laø tieâu ñeà ñeà muïc chính vaø thöôøng coù naêm sinh naêm cheát, ñoâi khi coù theâm chöùc töôùc, vaø tieåu phaân muïc.
Thí duï:     NAPOÂLEÂOÂNG I, HOAØNG ÑEÁ PHAÙP, 1769-1821.
              NGUYEÃN DU, 1766-1820 -- THÖ TÒCH

Tính töø vôùi danh töø
Nhieàu yù nieäm muoán dieãn ñaït caàn phoái hôïp tính töø vôùi danh töø (tính töø boå nghóa cho moät danh töø hay moät danh töø ñöôïc duøng nhö tính töø boå nghóa cho moät danh töø khaùc), trong tieâu ñeà ñeà muïc cuõng theá. Thí duï: VAÄT LYÙ HOÏC HAÏT NHAÂN, TIA HOÀNG NGOAÏI, RONG BIEÅN, CHUÛ NGHÓA DUY VAÄT LÒCH SÖÛ... Ñoái vôùi nhöõng taäp hôïp: "Danh töø-tính töø" naøy phaàn lôùn chính tính töø laøm yeáu toá ñaëc tröng, chuû yeáu, xaùc ñònh noäi dung yù nieäm cuûa taäp hôïp: Chuû nghóa duy vaät lòch söû, Vaät lyù hoïc haït nhaân, caùc töø chuû ñaïo laø: Duy vaät lòch söû, Haït nhaân. Nhöng cuõng coù tröôøng hôïp danh töø laïi laø yeáu toá chuû yeáu cuûa taäp hôïp. Thí duï ñoái vôùi "Ngheä thuaät trang trí", "Giaùo duïc phoå thoâng" caùc töø chuû ñaïo laø: Ngheä thuaät, Giaùo duïc.

    Tính ñaëc tröng, chuû yeáu cuûa caùc töø chuû ñaïo (tính töø laãn danh töø) ñoøi hoûi vò trí quan troïng töông xöùng cho chuùng trong tieâu ñeà ñeà muïc ñeå thích öùng vaø loâi cuoán söï chuù yù cuûa ngöôøi ñoïc. Vì theá khi trình baøy hình thöùc cuûa tieâu ñeà ñeà muïc ngöôøi ta ñaët caùc töø chuû ñaïo ñöùng ñaàu ñeå taäp hôïp caùc ñeà muïc lieân heä theo töø chuû ñaïo. Do ñoù neáu töø chuû ñaïo ñöùng sau thì ngöôøi ta ñaûo noù ra tröôùc vaø phaân caùch baèng daáu phaåy (,).
Thí duï:     HAÏT NHAÂN, VAÄT LYÙ HOÏC
              DUY VAÄT LÒCH SÖÛ, CHUÛ NGHÓA
              CAÙ, NUOÂI
Neáu töø chuû ñaïo ñaõ ñöùng ñaàu tieâu ñeà ñeà muïc thì khoâng caàn ñaûo.
Thí duï:     NGHEÄ THUAÄT TRANG TRÍ
              GIAÙO DUÏC PHOÅ THOÂNG

Vaán ñeà ñaûo trong caáu truùc cuûa tieâu ñeà ñeà muïc ñöôïc khaúng ñònh laø caàn thieát, nhöng möùc ñoä thöïc hieän caàn ñöôïc baøn caõi theo töøng hoaøn caûnh. Vieäc phaân tích trao ñoåi vaán ñeà naøy xin daønh ôû moät phaàn khaùc khi ñeà caäp ñeán vieäc thieát laäp moät heä thoáng tieâu ñeà ñeà muïc Vieät ngöõ tieâu chuaån.

Nhoùm töø vaø caâu
    Trong tieâu ñeà ñeà muïc nhieàu yù nieäm cuõng ñöôïc dieãn ñaït baèng nhoùm töø hay caâu vaø hình thöùc ñaûo ñeå neâu baät phaàn chuû ñaïo cuõng ñöôïc söû duïng.
Thí duï:     TÌNH YEÂU TRONG THI CA
              HIEÄN THÖÏC CHUÛ NGHÓA TRONG VAÊN HOÏC
              ÑIEÄN BIEÂN PHUÛ, TRAÄN ÑAÙNH NAÊM 1954

Tieâu ñeà ñeà muïc taäp hôïp
    Moät daïng khaùc cuûa tieâu ñeà ñeà muïc ñöôïc caáu taïo baèng hai danh töø keát hôïp vôùi nhau baèng lieân töø "vaø" goïi laø tieâu ñeà ñeà muïc taäp hôïp.
Thí duï:     ÑOÂ THÒ VAØ THAØNH PHOÁ
              TOÄI AÙC VAØ TOÄI PHAÏM
              AÊN MOØN VAØ CHAÁT CHOÁNG AÊN MOØN
              PHUÏ NÖÕ VAØ HOØA BÌNH
              VOÂ TUYEÁN TRUYEÀN HÌNH VAØ THIEÁU NHI...

ÔÛ ñaây thöù töï tröôùc sau cuûa caùc danh töø caàn ñöôïc chuù yù. Tuøy tröôøng hôïp maø ñònh tröôùc sau, coù theå theo caùc nguyeân taéc: lôùn tröôùc nhoû sau, nguyeân nhaân tröôùc keát quaû sau, chung tröôùc rieâng sau ... Neáu ngang nhau thì theo thöù töï maãu töï. Nhöng thaät ra khoâng theå coù nhöõng quy luaät nhaát ñònh thaät söï chính xaùc cho vieäc ñònh thöù töï tröôùc sau giöõa hai danh töø cuûa tieâu ñeà ñeà muïc taäp hôïp. Vaø do ñoù caàn phaûi coù theå tham chieáu cho thöù töï ngöôïc laïi. Thí duï: "Thaønh phoá vaø ñoâ thò" xem ÑOÂ THÒ VAØ THAØNH PHOÁ.

Tieâu ñeà ñeà muïc coù tieåu phaân muïc
    Tieâu ñeà ñeà muïc cuõng ñöôïc chia nhoû baèng tieåu phaân muïc caáp 1, caáp 2, caáp 3.
Thí duï:     NOÂNG NGHIEÄP -- THÖ TÒCH
              VIEÄT NAM -- LÒCH SÖÛ -- HAÄU BAÙN THEÁ KYÛ XX
              VIEÄT NAM -- NGOAÏI GIAO -- LIEÂN XOÂ -- 1975-1980

Tieåu phaân muïc coù nhieàu loaïi: